Polska

Najważniejsze cechy systemu edukacji

Polski system edukacji przeszedł od czasów transformacji ustrojowej (upadku systemu komunistycznego) w 1989 r. głębokie zmiany dotyczące zarówno podstawy programowej, jak też struktury, organizacji i zarządzania. W wyniku przemian wykształciły się jego charakterystyczne cechy:

połączenie elementów centralizacji (za co poprzez regulacje prawne odpowiada Minister Edukacji Narodowej i Minister Nauki i Szkolnictwa Wyższego) i decentralizacji administrowania placówkami edukacyjnymi (za co odpowiadają jednostki samorządu terytorialnego);
system zewnętrznych egzaminów przeprowadzanych na zakończenie każdego etapu edukacji. Udział w egzaminie jest obowiązkowy dla uczniów kończących naukę w szkole podstawowej, natomiast nie jest obowiązkowy dla uczniów w szkołach średnich II stopnia. Jednak absolwenci tych szkół muszą zdać zewnętrzny egzamin maturalny, by kontynuować naukę na poziomie szkolnictwa wyższego. Wyniki obu egzaminów mają decydujący wpływ na dalszą ścieżkę edukacyjną ucznia;
specyficzna pozycja zawodowa nauczyciela, regulowana przez osobną ustawę (Kartę Nauczyciela), określającą zasady zatrudniania, wynagradzania, zwalniania nauczycieli, ich obowiązki oraz ścieżkę awansu zawodowego;
dominacja szkolnictwa publicznego nad prywatnym. W edukacji szkolnej liczba publicznych placówek edukacyjnych i uczniów uczęszczających do nich znacząco przeważa nad liczbą szkół niepublicznych i ich uczniów. W szkolnictwie wyższym również zdecydowana większość studentów studiuje na uczelniach publicznych.

Reforma systemu edukacji

Od początku 2017 r. wprowadzana jest reforma oświaty, której głównym celem jest lepsze przygotowanie uczniów kończących cały cykl kształcenia do potrzeb rozwoju indywidualnego oraz potrzeb nowoczesnego rynku pracy, do czego potrzebny jest solidny fundament wykształcenia ogólnego.

Kluczowe elementy reformy to:

Zmiana struktury systemu oświaty polegająca na wprowadzeniu długiej 8-klasowej szkoły podstawowej w miejsce 6-letniej szkoły podstawowej i 3-letniego gimnazjum
Obowiązek rocznego przygotowania przedszkolnego dla 6-latków, w trakcie którego dziecko uczy się podstawowych umiejętności, a jego nauka, podobnie jak nauka w szkole jest objęta subwencją oświatową z budżetu państwa
Zapewnienie darmowych podręczników
Wydłużenie o rok cyklu kształcenia ogólnego i zawodowego w szkołach średnich (4-letnie liceum ogólnokształcące oraz 5-letnie technikum)
Wprowadzenie 3-letniego kształcenia branżowego (1 kwalifikacja w danym zawodzie) z możliwością nabywania dalszych kwalifikacji i przygotowania do matury w 2-letniej szkole branżowej II stopnia
Upowszechnienie kształcenia dualnego realizowanego we współpracy z przedsiębiorcami
Zwiększenie udziału pracodawców we współfinansowaniu kształcenia zawodowego poprzez utworzenie Funduszu Rozwoju Edukacji Zawodowej.

Zmiany rozpoczęły się od roku szkolnego 2017/2018.

Zmiany strukturalne wprowadzane są na podstawie Ustawy z dnia 14 grudnia 2016r. „Prawo oświatowe” oraz na podstawie Ustawy „Przepisy wprowadzające Ustawę - Prawo oświatowe” z tego samego dnia.

Docelowa struktura szkolnictwa, według definicji w ustawie – Prawo oświatowe, będzie obejmowała:

8-letnią szkołę podstawową;
4-letnie liceum ogólnokształcące;
5-letnie technikum;
3-letnią branżową szkołę pierwszego stopnia;
2-letnią branżową szkołę drugiego stopnia;
3-letnią szkołę specjalną przysposabiającą do pracy;
szkołę policealną.

Wprowadzenie branżowej szkoły I stopnia, w miejsce zasadniczej szkoły zawodowej, nastąpiło od 1 września 2017 r. Wprowadzenie branżowej szkoły II stopnia dla absolwentów branżowej szkoły I stopnia rozpocznie się od roku szkolnego 2020/2021.

Kształcenie obowiązkowe

Kształcenie obowiązkowe trwa w Polsce 9 lat i obejmuje ostatni rok edukacji przedszkolnej oraz 8-letnią szkołę podstawową.

W polskim systemie edukacji oddzielono obowiązek szkolny i obowiązek nauki:

Obowiązek szkolny (tj. obowiązek uczęszczania do 8-letniej szkoły podstawowej) dotyczy dzieci i młodzieży w wieku 7-15 lat.
Obowiązek nauki odnosi się do młodzieży w wieku 15-18 lat i może być realizowany w formie szkolnej lub pozaszkolnej ( np. poprzez przygotowanie zawodowe u pracodawcy).

Etapy kształcenia

Wczesna edukacja i opieka

Placówki dla dzieci w wieku 0-3 lata:

żłobki
kluby dziecięce.

Uczęszczanie do żłobka jest nieobowiązkowe. Żłobki nie są częścią systemu edukacji, lecz podlegają Ministerstwu Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej.

Placówki dla dzieci w wieku 3-6 lat:

przedszkola,
oddziały przedszkolne w szkołach podstawowych,
zespoły wychowania przedszkolnego,
punkty przedszkolne.

Od września 2016 r. edukacja przedszkolna jest nieobowiązkowa dla dzieci w wieku 3-5 lat a obowiązkowa dla 6-latków (roczne przygotowanie przedszkolne). Każdy 3-, 4- i 5-latek ma jednak prawo do skorzystania z miejsca w przedszkolu w swojej gminie, jeśli jego rodzice decydują się na korzystanie z opieki przedszkolnej. Dzieci 7-letnie rozpoczynają obowiązkową naukę w klasie pierwszej szkoły podstawowej.

Szkolnictwo podstawowe (ISCED 1+2)

Reforma polega na wprowadzeniu jednolitej struktury obejmującej poziomy ISCED 1 i ISCED 2 (szkoła podstawowa + szkoła średnia I stopnia). Jest to 8-letnia szkoła podstawowa dla uczniów w wieku od 7 do 15 lat.

Nauka w 8-letniej szkole podstawowej obejmuje dwa etapy:

klasy 1-3 (edukacja wczesnoszkolna),
klasy 4-8 ( nauczanie w podziale na poszczególne przedmioty).

Na zakończenie klasy 8 szkoły podstawowej jest przeprowadzany ogólnokrajowy egzamin zewnętrzny.

Szkolnictwo średnie

W roku szkolnym 2018/19 ostatni rocznik gimnazjalistów ukończył szkołę, a gimnazja zostały wygaszone. Ten rocznik uczniów będzie po raz ostatni realizował 3-letni cykl kształcenia w szkole ponadgimnazjalnej/ średniej II stopnia. Reforma szkół średnich II stopnia rozpocznie się od roku 2019/2020, a zakończy w roku szkolnym 2023/2024 i będzie polegała na stopniowym wprowadzaniu nowych typów szkół średnich.

Szkoły średnie II stopnia (ISCED 3) przed reformą

Zdecydowana większość absolwentów dawnego gimnazjum i 8-klasowej szkoły podstawowej kontynuuje naukę w szkołach średnich II stopnia ogólnokształcących lub zawodowych, mimo że nie jest ona obowiązkowa (uczniowie podlegają jedynie obowiązkowi nauki).

Etap ten obejmuje naukę w następujących typach szkół:

3-letnie licea ogólnokształcące,
4-letnie technika,
3-letnie zasadnicze szkoły zawodowe (od roku 2017 zastąpione przez 3-letnie szkoły branżowe I stopnia).

Do szkół średnich II stopnia "starego typu" uczęszcza młodzież w wieku 16-19 lat (16-20 lat w przypadku technikum) - absolwenci dawnego gimnazjum.

Po reformie

Nowe typy szkół średnich (ponadpodstawowych) dla absolwentów 8-letniej szkoły podstawowej:

4-letnie liceum ogólnokształcące
5-letnie technikum
3-letnia szkoła branżowa (I stopnia) (działa od września 2017r.)
2-letnia szkoła branżowa (II stopnia).

Egzaminy

Uczniowie szkoły branżowej I stopnia i technikum mogą w trakcie trwania nauki lub po jej ukończeniu przystąpić do egzaminów potwierdzających kwalifikacje w danym zawodzie i uzyskać dyplom potwierdzający kwalifikacje zawodowe.

Uczniowie liceum ogólnokształcącego i technikum mogą po ukończeniu szkoły przystąpić do zewnętrznego egzaminu maturalnego. Umożliwia on uzyskanie świadectwa maturalnego, a jego posiadanie stanowi warunek wstępu na studia wyższe. Możliwość taką będą też mieli uczniowie szkoły branżowej II stopnia.

Szkolnictwo policealne

Ten etap kształcenia jest zaliczany w polskim systemie edukacji do szkolnictwa na poziomie średnim. Szkoły policealne są przeznaczone dla osób posiadających wykształcenie średnie ogólne, pozwalają na uzyskanie dyplomu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe po zdaniu egzaminu. Nauka w szkole policealnej trwa od 1 roku do 2,5 lat. Uczniowie szkół policealnych zdają takie same egzaminy zawodowe jak uczniowie zasadniczych szkół zawodowych oraz techników.
Szkoły policealne nie podlegają zmianom strukturalnym.

Szkolnictwo wyższe

Programy kształcenia są realizowane przez dwa typy uczelni:

uczelnie akademickie
uczelnie zawodowe.

Oba typy uczelni prowadzą studia pierwszego i drugiego stopnia oraz jednolite studia magisterskie, natomiast jedynie uczelnie akademickie prowadzą studia trzeciego stopnia (doktoranckie) i mają uprawnienia do nadawania tytułu doktora.

Studia mogą mieć dwie podstawowe formy organizacyjne: stacjonarną i niestacjonarną.

Czas trwania studiów pierwszego stopnia to:

3 - 4 lata w przypadku tytułu zawodowego licencjata
3,5 - 4 lata w przypadku tytułu zawodowego inżyniera.

Posiadanie tytułu licencjata lub inżyniera uprawnia do podjęcia studiów drugiego stopnia. Studia drugiego stopnia trwają od 1,5 roku do 2 lat w zależności od kierunku studiów.

Studia na wybranych kierunkach są prowadzone jako jednolite studia magisterskie, które trwają 4-6 lat.

Studia pierwszego i drugiego stopnia oraz jednolite magisterskie kończą się egzaminem dyplomowym, po zdaniu którego studenci otrzymują dyplom ukończenia studiów wyższych.

Posiadanie tytułu magistra uprawnia do wykonywania danego zawodu i umożliwia wstęp na studia doktoranckie prowadzone w uczelniach i placówkach naukowo-badawczych, trwające od 3 do 4 lat.

Edukacja dorosłych

Ten etap kształcenia obejmuje uzupełnienie przez dorosłych wykształcenia szkolnego na poziomie podstawowym i średnim, a także uzyskiwanie i uzupełnianie kwalifikacji i umiejętności dla celów zawodowych i osobistych.

Kształcenie odbywa się w dwóch formach (szkolnej i pozaszkolnej) w: